Konspiracja młodzieżowa 1944–1956 w książkach: regiony i dokumenty

W skrócie

• Według „Informatora” MSW po wojnie wykryto 491 konspiracyjnych organizacji młodzieżowych, liczących ok. 6340 członków¹.
• Osobne książki mają m.in. organizacje młodzieżowe na Pomorzu, Rzeszowszczyźnie, Lubelszczyźnie, w Małopolsce, na Górnym Śląsku i ziemi łódzkiej^2,3,4,5,6,7.
• Z dzisiejszego województwa świętokrzyskiego są w zestawieniu dwie książki: o Ziemi Pińczowskiej i o organizacji Młode Wojsko Polskie ze Staszowa^8,9.
• Elwira J. Kryńska, której ustalenia cytujemy w tekstach o konspiracji, zredagowała tom „Terror i konspiracja” (2004)¹⁰.

Zestawienie obejmuje książki, które katalog Biblioteki Narodowej opisuje hasłem „Organizacje młodzieżowe” i które dotyczą podziemia lat 1944–1956. Wybraliśmy prace o różnych regionach Polski, wydania dokumentów i relacji oraz dwie prace ogólne. Kolejność według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę, objętość i hasła geograficzne według katalogu BN; książek nie oceniamy. O tym, jak w taką konspirację trafił Bogumił Studziński, piszemy w tekście o konspiracji młodzieżowej.

1. Józef Fajkowski i Tadeusz Polak, „Z dziejów konspiracyjnego harcerstwa polskiego 1944–1956” (1993)

Podtytuł: „(nieznane karty)”. Wydała ją Fundacja Kultury Polskiej (Warszawa 1993, 80 stron)¹¹.

2. „Młodzieżowe organizacje ruchu oporu w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945–1956” (1993)

Praca zbiorowa pod redakcją Włodzimierza Jastrzębskiego, wydana przez Stowarzyszenie „Pokolenia Pomorza” (Bydgoszcz 1993, 137 stron)².

3. „Wolna młodzież!” (1995)

Pełny tytuł: „Wolna młodzież! Dokumenty i relacje z dziejów antykomunistycznego ruchu oporu 1949–1953”; zebrał i opracował Andrzej W. Gała. Wydało ją Muzeum Częstochowskie (1995, 211 stron). Katalog BN opisuje książkę jako wydawnictwo źródłowe¹².

4. Eugeniusz Bachta, „Młodzieżowe konspiracyjne organizacje niepodległościowe w województwie rzeszowskim w latach 1944–1956” (1997)

Wydało ją Wydawnictwo Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu (1997, 231 stron, z faksymiliami i fotografiami); hasło geograficzne: okolice Rzeszowa³.

5. „Gniazdo zapaleńców” (2004)

Pełny tytuł: „Gniazdo zapaleńców: materiały i opracowania dotyczące konspiracyjnej działalności harcersko-niepodległościowej na Ziemi Pińczowskiej w latach 1939–1951”; zebrali, opracowali i skomentowali Feliks Białkiewicz i Zbigniew Sobczyk. W katalogu BN jest wydanie trzecie (Warszawa 2004, 741 łamów, format 22 × 31 cm)⁸.

6. „Terror i konspiracja” (2004)

Pełny tytuł: „Terror i konspiracja: młodzież wobec indoktrynacji komunistycznej 1945–1956”, pod redakcją Elwiry Jolanty Kryńskiej. Wydało ją białostockie wydawnictwo Trans Humana (2004, 95 stron, z faksymiliami i fotografiami)¹⁰.

7. Jacek Witold Wołoszyn, „Chronić i kontrolować” (2007)

Pełny tytuł: „Chronić i kontrolować: UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956)”. Wydał ją Instytut Pamięci Narodowej (Warszawa 2007, 735 stron, seria „Monografie”, t. 35)⁴.

8. „Stawiliśmy opór…” (2008)

Pełny tytuł: „Stawiliśmy opór… Antykomunistyczne organizacje młodzieżowe w Małopolsce w latach 1944–1956”, pod redakcją Justyny Wójcik. Wydały ją Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego i Księgarnia Akademicka (Kraków 2008, 145 stron)⁵.

9. Zenon Kachnicz, „Młodzież w konspiracji antykomunistycznej na Pomorzu Zachodnim 1945–1956” (2010)

Wydało ją Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej (Koszalin 2010, 292 strony, z ilustracjami)¹³.

10. Andrzej Szczypka, „Młodzieżowe organizacje niepodległościowe na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945–1956” (2010)

Wydało ją Europejskie Centrum Edukacyjne (Toruń — Łysomice 2010, 339 stron, z ilustracjami)⁶.

11. „Precz z komuną” (2011)

Pełny tytuł: „»Precz z komuną«: niepodległościowe organizacje młodzieżowe na ziemi łódzkiej w latach 1945–1956”, pod redakcją Dariusza Roguta. Wydało ją Wydawnictwo Atena (Zelów 2011, 400 stron, z ilustracjami)⁷.

12. Paweł Skowron, „Młode Wojsko Polskie” (2025)

Pełny tytuł: „Młode Wojsko Polskie: antykomunistyczna organizacja młodzieżowa 1948–1949”. Wydana nakładem autora (Staszów 2025, 201 stron, z faksymiliami i fotografiami); hasło geograficzne: Staszów⁹.

Gdzie dalej

Sprawy członków takich organizacji trafiały m.in. do wojskowych sądów rejonowych — tak było w sprawie Studzińskiego¹⁴; o tych sądach jest zestawienie „Wojskowe sądy rejonowe w książkach”. Wspomnienia młodych więźniów politycznych z tamtych lat zebraliśmy w zestawieniu „Młodzi więźniowie polityczni 1944–1956”, a o tym, jak rodziny mogą sprawdzić akta, piszemy w przewodniku po aktach IPN.