Młodzi więźniowie polityczni 1944–1956: wspomnienia rówieśników autora

W skrócie

• W grudniu 1951 r. w polskich więzieniach przebywało 2347 młodocianych więźniów politycznych¹.
• Wspomnienia więźniów politycznych z lat 1945–1956 zbierała w podziemiu Danuta Suchorowska: antologia „Wielka edukacja” wyszła w drugim obiegu w 1983, 1985 i 1987 r., a oficjalnie — w 1990 r., w wyborze².
• Obóz w Jaworznie pojawia się w trzech książkach opisanych niżej: w haśle katalogu Biblioteki Narodowej albo w tytule^3,4,5.
• „W lochach socjalizmu” katalog BN opisuje tymi samymi hasłami co pozostałe wspomnienia: „Więźniowie polityczni” i „Pamiętniki polskie 1944–1956”⁶.

Zestawienie obejmuje książki, które katalog Biblioteki Narodowej opisuje hasłem „Więźniowie polityczni” i jako wspomnienia z lat 1944–1956. Wybraliśmy te, których autorzy urodzili się w latach 1931–1934, jak Bogumił Studziński (ur. 1931), oraz jedną antologię wydaną w podziemiu. Kolejność według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę, objętość i hasła przedmiotowe według katalogu BN; książek nie oceniamy. Znane wspomnienia z komunistycznych więzień — Herlinga-Grudzińskiego, Stypułkowskiego czy Moczarskiego — są w osobnym zestawieniu „Wspomnienia więźniów komunizmu”.

1. „Wielka edukacja” (1983)

Pełny tytuł: „Wielka edukacja. Wspomnienia więźniów politycznych PRL w latach 1945–1956”; teksty zebrała i opracowała Danuta Suchorowska. Pierwsze wydanie ukazało się w podziemiu w 1983 r. (347 stron, powielacz). Źródła różnią się co do wydawcy: według bibliografii Muzeum Wolnego Słowa było to krakowskie Wydawnictwo PIK (Prywatna Inicjatywa Krakowska), a katalog BN podaje „[Katowice]: PIK [Podziemny Informator Katowicki]” — bibliografia MWS uznaje ten zapis za błędny^2,7. W 1985 r. Biblioteka Obserwatora Wojennego wydała antologię w dwóch tomach, a w 1987 r. w Warszawie przedrukowano tom drugi². Oficjalne wydanie: Warszawa, Agencja Omnipress, 1990, 165 stron — według bibliografii MWS tylko część tekstów, „po pewnym przeredagowaniu”^2,8.

2. Bogumił Studziński, „W lochach socjalizmu” (1988)

Wspomnienia autora urodzonego w 1931 r., skazanego w 1951 r. na 10 lat więzienia, które odbywał w Rawiczu^9,10. Wydało je podziemne wydawnictwo „Kurs” rok po śmierci autora: 130 stron w formacie A5, offset z maszynopisu¹¹. Katalog BN opisuje książkę hasłami „Więźniowie polityczni” i „Pamiętniki polskie 1944–1956”⁶. Więcej o książce.

3. Czesław Hajduk, „W szponach bezpieki” (1993)

Wspomnienia autora urodzonego w 1932 r., wydane nakładem autora (Płock 1993, 101 stron). Według haseł katalogu BN — o więźniach politycznych, uczniach i organizacjach; hasło geograficzne: Sławno¹². Później autor wydał m.in. książkę „Opór młodzieży przeciwko sowietyzacji Polski: Polska Organizacja Wojskowa lat 1948–1949” (Warszawa 2012, 132 strony, seria „Biblioteka Jaworzniaka”)¹³.

4. Tadeusz Lustig, „Przerwany lot »Orląt«” (1994)

Wspomnienia autora urodzonego w 1931 r. (Kraków: Księgarnia Akademicka, 1994, 88 stron, z fotografiami). Według haseł katalogu BN — o więźniach politycznych, podziemiu politycznym i zbrojnym lat 1944–1956 oraz organizacjach młodzieżowych; hasło geograficzne: okolice Rzeszowa¹⁴. Ciąg dalszy to „Orlęta w Jaworznie: kartki z pamiętnika” (Kraków 1997, 131 stron, na okładce lata 1951–1953), z tekstami Józefa Półćwiartka „Moje wspomnienia o »Orlętach«” i Henryka Sarny „Historia i opis więzienia progresywnego w Jaworznie”³.

5. Tadeusz Kazimierz Mróz, „Stalin umarł w polskim »gułagu«” (1998)

Tom autora urodzonego w 1934 r., w którym obok wspomnień są „Wiersze więzienne z lat 1950–1956”. Wydało go Wydawnictwo Biuro Tłumaczeń (Wrocław 1998, 201 stron i barwne fotografie). Katalog BN opisuje go jako wspomnienia z lat 1944–1956 i jako poezję¹⁵.

6. Józef Poteraj, „Moje zmagania z UB” (2001)

Wspomnienia autora urodzonego w 1934 r. (Wrocław: Biuro Tłumaczeń, 2001, 207 stron, z ilustracjami i mapą). Według haseł katalogu BN — o więźniach politycznych i o obozie pracy w Jaworznie⁴. Elwira J. Kryńska pisze o nim jako o obozie dla młodocianych¹.

7. Juliusz Gerung, „Czy tylko trzy lata?” (2007)

Pełny tytuł: „Czy tylko trzy lata? Wspomnienia więźnia politycznego z okresu stalinowskiego: Chełm, Włodawa, Lublin, Jaworzno” — tytuł wymienia cztery miejsca. Autor urodził się w 1933 r. W katalogu BN jest wydanie drugie, uzupełnione i poprawione (Warszawa: Faktoria Kreatywności Anda, 2007, 144 strony, z ilustracjami); o pierwszym wydaniu katalog nie informuje⁵.

8. Jan Ziółek, „Kryptonim »Pedagog« i »Zlikwidowani«” (2009)

Pełny tytuł: „Kryptonim »Pedagog« i »Zlikwidowani«: Związek Bojowników o Wolność — tajna organizacja niepodległościowa nauczycieli z Łowicza: moje wspomnienia”. Autor urodził się w 1931 r. Książkę wydało Towarzystwo Naukowe KUL (Lublin 2009, 146 stron, seria „Źródła i Monografie”, t. 354). Według haseł katalogu BN — o więźniach politycznych, nauczycielach i działalności politycznej młodzieży; hasło geograficzne: Łowicz¹⁶.

Gdzie dalej

O tym, jak młodzi ludzie trafiali do konspiracji i do więzień, piszemy w tekstach o konspiracji młodzieżowej i o więzieniu w Rawiczu, a książki o więzieniach tamtych lat — także o Jaworznie — zebraliśmy w zestawieniu „Więzienia stalinowskie w książkach”. Rodziny, które szukają śladów bliskich w aktach, znajdą wskazówki w przewodniku po aktach IPN.