Jak znaleźć książkę z drugiego obiegu: bibliografie i katalogi

W skrócie

• Najszybciej zacząć od internetowej bibliografii druków zwartych z lat 1976–1989 prowadzonej przez Muzeum Wolnego Słowa: hasła są ułożone alfabetycznie według autorów¹.
• Katalog Biblioteki Narodowej opisuje także druki podziemne; jego dane są dostępne również przez otwarte API^2,3.
• Pełne bibliografie drukowane wydała Biblioteka Narodowa w latach 1994–1995; wcześniejsze powstawały w podziemiu, pod pseudonimami^4,5,6.
• „W lochach socjalizmu” (1988) można znaleźć we wszystkich trzech miejscach, a także w światowym katalogu WorldCat^1,3,7.

Drugi obieg nie zostawił porządnych metryk: książki ukazywały się bez ISBN, często bez miejsca i roku wydania. Ten przewodnik pokazuje, gdzie te książki opisano i jak czytać te opisy. Przykładem są wspomnienia Bogumiła Studzińskiego, wydane w 1988 r. przez podziemne Wydawnictwo „Kurs”.

Krok 1. Bibliografia Muzeum Wolnego Słowa

Muzeum Wolnego Słowa udostępnia w internecie bibliografię druków zwartych drugiego obiegu z lat 1976–1989, podzieloną na strony według pierwszych liter nazwisk autorów¹. Opis podaje format, liczbę stron, technikę druku i cenę, a często także odmiany tego samego wydania.

Przykład: „W lochach socjalizmu” ma tam dwa opisy — egzemplarze z wydrukowaną ceną 600 zł i bez ceny. Skrót „off. z masz.” znaczy, że książkę odbito offsetem z maszynopisu¹. Gdy wydawca jest w nawiasie kwadratowym, ustalili go bibliografowie, bo na druku go nie ma — tak jest przy opracowaniu Studzińskiego „Wieś polska w latach 1944–1978”, wydanym przez ROPCiO¹.

Krok 2. Katalog Biblioteki Narodowej

Biblioteka Narodowa opisuje w katalogu także druki podziemne ze swoich zbiorów². Ten sam katalog jest dostępny jako otwarte dane: zapytanie o tytuł zwraca rekordy z opisem, z którego korzysta m.in. ta strona³.

Opis katalogowy też ma swoje znaki. Miejsce i wydawca w nawiasie kwadratowym oznaczają ustalenie katalogującego: „Wieś polska w latach 1944–1978” ma w katalogu adres „[Warszawa: Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, 1979]”⁸.

Krok 3. Bibliografie drukowane

Zanim powstały katalogi w sieci, druki podziemne spisywano w książkach. Część tych bibliografii sama ukazała się w podziemiu lub na emigracji, pod pseudonimami:

• „Materiały do bibliografii druków zwartych i wybranych czasopism wydanych w Polsce poza zasięgiem cenzury w okresie 13.12.1981–31.12.1983”, oprac. Józef Gajewski — maszynopis przebitkowy, Warszawa 1985. Według katalogu BN pod pseudonimem pracował Marek Jastrzębski⁶.
• „Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 1982–1986”, Józef Gajewski — Kraków: Oficyna Literacka, 1988⁹.
• „Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce. 13 XII 1981 – VI 1986”, Józefa Kamińska (pseudonim zbiorowy) — Paryż: Editions Spotkania, 1988; tom 2, za lata 1986–1987, opracowali Wojciech Chojnacki i Marek Jastrzębski (Warszawa 1993)^10,11.

Po 1989 r. bibliografie wydała Biblioteka Narodowa:

• Marek Jastrzębski, „Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury. 13 XII 1981 – 31 XII 1988” — Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1994, 488 stron⁵.
• „Bibliografia podziemnych druków zwartych z lat 1976–1989”, oprac. Grażyna Federowicz, Krystyna Gromadzińska i Maria Kaczyńska — Warszawa: Biblioteka Narodowa, Instytut Bibliograficzny, 1995, 498 stron⁴.

Krok 4. WorldCat — gdzie jest egzemplarz

Światowy katalog bibliotek WorldCat pokazuje, które biblioteki mają daną książkę, także za granicą. „W lochach socjalizmu” ma tam numer OCLC 830217100⁷. Listę bibliotek, w których można przeczytać wydanie z 1988 r., podajemy na stronie książki.

Po co to wszystko

Bibliografie i katalogi pozwalają ustalić, co, kiedy i w jakiej postaci się ukazało — także wtedy, gdy na samym druku tych danych brak. Na ich podstawie opisaliśmy wydanie „W lochach socjalizmu” z 1988 r. — więcej w tekście „Drugi obieg i Wydawnictwo »Kurs«”.