Więzienia stalinowskie w książkach: Rawicz, Wronki, Sztum, Jaworzno

W skrócie

• Elwira J. Kryńska wymienia Rawicz, Wronki, Sztum, Strzelce Opolskie i Fordon jako ciężkie więzienia, do których kierowano młodych skazanych za działalność polityczną¹.
• O Rawiczu, w którym karę odbywał Bogumił Studziński, i o Wronkach piszą byli więźniowie w antologii „W złowieszczych murach Wronek i Rawicza lat 1945–1956” (1995)^2,3.
• Najobszerniejsza pozycja to wydany przez IPN w 2016 r. tom „Więźniowie Wronek w okresie stalinowskim” — 1140 stron o latach 1945–1948⁴.
• Najstarsza książka w zestawieniu ukazała się w drugim obiegu: „Spisani na straty” Andrzeja Sołdrowskiego (1987), wydana pod pseudonimem — rok przed „W lochach socjalizmu”^5,6.

Zestawienie obejmuje książki o więzieniach i obozach, w których władze komunistyczne trzymały więźniów politycznych w latach 1944–1956: wspomnienia, monografie, spisy więźniów i materiały sesji naukowych. Wybraliśmy je z katalogu Biblioteki Narodowej — według haseł konkretnych więzień (np. „Zakład Karny (Wronki)”, „Progresywne Więzienie dla Młodocianych (Jaworzno)”) i hasła „Więźniowie polityczni”. Kolejność według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę, objętość i hasła według katalogu BN, a informacje o autorach — według kartoteki haseł wzorcowych BN; książek nie oceniamy.

1. „Spisani na straty” (1987)

Pełny tytuł: „Spisani na straty. W stalinowskich więzieniach PRL”. Według bibliografii Muzeum Wolnego Słowa wydało ją w drugim obiegu warszawskie Wydawnictwo Most (1987, format A5, 61 stron, druk offsetowy) pod pseudonimem Władysław Łużyczański; autorem był Andrzej Sołdrowski^5,7. Kartoteka BN opisuje go jako żołnierza AK i więźnia politycznego w latach 1950–1955, specjalistę budownictwa przemysłowego⁸. Kolejne wydanie, już pod nazwiskiem autora, ukazało się w 1996 r. we Wrocławiu (Nortom, 89 stron)⁵.

2. Stanisław Krupa, „X Pawilon” (1989)

Pełny tytuł: „X Pawilon: wspomnienia AK-owca ze śledztwa na Rakowieckiej”. Wydała ją Omnipress (Warszawa 1989, 102 strony); katalog BN opisuje ją hasłami: X Pawilon (więzienie w Warszawie) i więziennictwo w Warszawie w latach 1944–1956⁹. Autor był według kartoteki BN żołnierzem batalionu „Zośka”, dziennikarzem i publicystą¹⁰.

3. Franciszek Chmielewski, „»Kwadrans« na Rakowieckiej” (1992)

Pełny tytuł: „»Kwadrans« na Rakowieckiej: 1948–1956”. Wydało ją wydawnictwo Bellona (Warszawa 1992, 212 stron); katalog BN opisuje książkę jako pamiętnik¹¹. Autor był według kartoteki BN lekarzem chirurgiem¹².

4. „Wronki: 1945–1956” (1994)

Broszura (16 stron) związana z I Ogólnopolskim Zjazdem Więźniów Politycznych Centralnego Więzienia we Wronkach 1945–1956, który odbył się 22 maja 1993 r.; wydała ją Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu¹³.

5. „Straceni w polskich więzieniach” (1994)

Pełny tytuł: „Straceni w polskich więzieniach: 1944–1956”, pod redakcją Sławomira Pająka. Wydało ją lubelskie wydawnictwo Retro (1994, 166 stron). Katalog BN opisuje książkę jako spis i wydawnictwo źródłowe, z hasłami: kara śmierci, podziemie polityczne i zbrojne (1944–1956), więźniowie polityczni¹⁴.

6. „W złowieszczych murach Wronek i Rawicza lat 1945–1956” (1995)

Podtytuł: „wspomnienia więźniów politycznych”. Antologię przygotował wielkopolski oddział Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego, w opracowaniu redakcyjnym Witolda Jóźwiaka i Witolda de Mezera; ukazała się w Poznaniu (1995, 191 stron, z fotografiami). Hasła katalogu BN: Rawicz, Wronki, Armia Krajowa, więźniowie polityczni³.

7. Mateusz Wyrwich, „Łagier Jaworzno” (1995)

Pełny tytuł: „Łagier Jaworzno: z dziejów czerwonego terroru”. Wydały ją Editions Spotkania (Warszawa 1995, 175 stron); hasła katalogu BN: obóz pracy w Jaworznie, prześladowania polityczne¹⁵. Drugie wydanie ukazało się w 2013 r. w Oficynie Wydawniczej „Rytm”¹⁶. Autor to według kartoteki BN politolog i dziennikarz¹⁷.

8. „Więźniowie polityczni na Zamku Lubelskim (1944–1954)” (1996)

Materiały sesji naukowej (Lublin, 8–9 grudnia 1993 r.) pod redakcją Aliny Gałan i Zygmunta Mańkowskiego, przygotowane przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Wydało je wydawnictwo „Czas” (Lublin 1996, 143 strony, z bibliografią i indeksem)¹⁸.

9. Krzysztof Szwagrzyk, „Jaroszów” (2006)

Pełny tytuł: „Jaroszów: Ośrodek Pracy Więźniów – więzienie (1950–1965)”. Wydał ją wrocławski oddział Instytutu Pamięci Narodowej (2006, 51 stron, z ilustracjami i indeksem); hasła katalogu BN: obóz pracy w Jaroszowie, więźniowie polityczni¹⁹. Na badania tego samego autora powołuje się Elwira J. Kryńska, podając liczby młodocianych więźniów politycznych z lat 1951–1954¹.

10. „Jaworzniacy” (2011)

Pełny tytuł: „Jaworzniacy: opór młodzieży przeciwko sowietyzacji Polski”. Album opracowany na podstawie wystawy „Opór młodzieży przeciwko sowietyzacji Polski” z 2007 r.; wydał go m.in. „Jaworzniacy” Związek Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1956 (Warszawa 2011, 40 stron, z kolorowymi ilustracjami)²⁰.

11. Krzysztof Czermański, „Więzienie w Sztumie w epoce totalitaryzmów 1933–1956” (2014)

Wydało ją Wydawnictwo „Bernardinum” (Pelplin 2014, 359 stron, z ilustracjami i bibliografią)²¹. Autor był według kartoteki BN strażnikiem i wychowawcą w Zakładzie Karnym w Sztumie²².

12. „Więźniowie Wronek w okresie stalinowskim” (2016)

Pełny tytuł: „Więźniowie Wronek w okresie stalinowskim. Cz. 1, Lata 1945–1948”; opracowali Grzegorz Barczykowski i Łukasz Przybyłka. Wydał ją poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej (2016, 1140 stron, z ilustracjami, seria „Studia i Materiały Poznańskiego IPN. Dokumenty”, t. 30). Katalog BN opisuje ją jako spis⁴.

13. Małgorzata Gałęziowska, „Cechy instytucji totalnej” (2019)

Pełny tytuł: „Cechy instytucji totalnej na przykładzie kultury organizacyjnej Więzienia Progresywnego w Jaworznie (1951–1956)”. Wydało ją Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kraków 2019, 607 stron, z ilustracjami). Katalog BN opisuje ją jako monografię, z hasłami: Progresywne Więzienie dla Młodocianych (Jaworzno), instytucje totalne, kultura organizacyjna, służba więzienna²³.

Gdzie dalej

O Rawiczu w latach, gdy karę odbywał tam Studziński, piszemy w tekście „Więzienie w Rawiczu w czasach stalinowskich”; akta osobowe więźniów Centralnego Więzienia w Rawiczu przechowuje Oddziałowe Archiwum IPN w Poznaniu²⁴. Wspomnienia Władysława Minkiewicza „Mokotów, Wronki, Rawicz” (1988) opisujemy w zestawieniu „Wspomnienia więźniów komunizmu”²⁵, a wspomnienia rówieśników autora, także z Jaworzna — w zestawieniu „Młodzi więźniowie polityczni 1944–1956”. Jak rodziny mogą sprawdzić akta, wyjaśnia przewodnik po aktach IPN.