Amnestie 1945–1956: co dawały ustawy i kogo wyłączały

W skrócie

• W latach 1945–1956 ogłoszono cztery akty o amnestii: dekret z 2 sierpnia 1945 r. oraz ustawy z 22 lutego 1947 r., 22 listopada 1952 r. i 27 kwietnia 1956 r.^1,2,3,4.
• Amnestie z 1945 i 1947 r. przebaczały udział w nielegalnym związku pod warunkiem: sprawca musiał w krótkim terminie porzucić związek (1945) albo zaniechać działalności i oświadczyć to władzom (1947)^1,2.
• Ustawa z 1952 r. łagodziła kary według ich wysokości, ale skazanym m.in. z art. 85 i 86 Kodeksu karnego Wojska Polskiego sąd mógł ją przyznać tylko na wniosek prokuratora — z wyjątkiem osób niepełnoletnich w chwili czynu³.
• Ustawa z 1956 r. przebaczała część przestępstw politycznych zagrożonych karą do 5 lat, a skazanie uważała za niebyłe⁴.

Tabela podaje wybrane przepisy, ważne dla więźniów politycznych: od jakiej daty czyny obejmowała amnestia, jak łagodziła kary więzienia, co działo się z karą śmierci i jakie stawiała warunki. Każdy akt zawierał więcej szczegółów — przed powołaniem się na konkretny przepis warto przeczytać jego tekst; linki do skanów Dziennika Ustaw są w przypisach.

Tabela

„Dekret z 1946 r.” to dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa. Z niego i z Kodeksu karnego Wojska Polskiego skazano m.in. Bogumiła Studzińskiego⁵.

1945: „w rocznicę powstania PKWN”

Dekret z 2 sierpnia 1945 r. ogłoszono „celem upamiętnienia Święta Odrodzenia Polski w rocznicę powstania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego oraz faktu utworzenia Rządu Jedności Narodowej”. Obejmował czyny popełnione przed 22 lipca 1945 r. Udział w nielegalnym związku przebaczał temu, kto „porzucił szeregi związku i powrócił do normalnego życia” w ciągu miesiąca od wejścia dekretu w życie; amnestii nie podlegali ci, którzy w związku pełnili naczelne funkcje kierownicze i nie porzucili go wraz z podwładnymi¹. Dekretem z 22 września 1945 r. te terminy przedłużono do 15 października 1945 r.⁶

1947: ujawnienie

Ustawę z 22 lutego 1947 r. uchwalono „celem upamiętnienia otwarcia Sejmu Ustawodawczego” i wyboru prezydenta. Obejmowała czyny popełnione przed 5 lutego 1947 r. Udział w „przestępczym związku” przebaczała temu, kto dobrowolnie zaniechał działalności i oświadczył o tym władzy bezpieczeństwa publicznego — albo zrobił to w ciągu 2 miesięcy przed komisją złożoną z przedstawicieli władz bezpieczeństwa i rady narodowej. Osobne warunki dotyczyły broni i dezercji².

1952: „celem upamiętnienia uchwalenia Konstytucji”

Ustawę z 22 listopada 1952 r. uchwalono, by upamiętnić uchwalenie Konstytucji 22 lipca 1952 r. Kary, które złagodzono już amnestią z 1945 lub 1947 r., nie podlegały ponownemu złagodzeniu. Skazanym m.in. z art. 85 i 86 Kodeksu karnego Wojska Polskiego sąd mógł zastosować amnestię tylko na wniosek prokuratora i tylko wtedy, gdy nie byli organizatorami związku, nie pełnili w nim czynności kierowniczych i nie brali udziału w zamachach; tych ograniczeń nie stosowano do osób, które w chwili czynu nie miały 18 lat³. Tę ustawę mają najpewniej na myśli biogramy Bogumiła Studzińskiego — piszemy o tym w tekście o więzieniu w Rawiczu.

1956: „skazanie uważa się za niebyłe”

Ustawa z 27 kwietnia 1956 r. obejmowała czyny popełnione przed 15 kwietnia 1956 r. Wymieniała z nazwy przepisy, których dotyczyła — m.in. rozdziały I i II dekretu z 1946 r. i rozdział XVII Kodeksu karnego Wojska Polskiego. Za czyny przebaczone skazanie uważało się za niebyłe, a karty karne usuwano z rejestru skazanych⁴. Po tej amnestii zwolniono z Rawicza więźniów politycznych⁷.

Skąd te dane

Wszystkie akty pochodzą z Dziennika Ustaw; skany udostępnia Sejm RP w swoim interfejsie aktów prawnych (ELI). Przeczytaliśmy je na obrazach stron, bo tekst rozpoznany automatycznie zawiera błędy. Jak sprawdzić, czy amnestię zastosowano w sprawie konkretnej osoby — to pokazują akta sądowe; o tym, jak o nie wystąpić, piszemy w przewodniku po aktach IPN.