Jak sprawdzić w IPN akta represjonowanego członka rodziny

W skrócie

• Z dokumentami w archiwum IPN może się zapoznać każdy, kogo one dotyczą, a także krewny osoby zmarłej — na podstawie wniosku¹.
• O wgląd w akta zmarłego wnioskuje osoba najbliższa (małżonek, rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki, rodzeństwo, powinowaci), a gdy jej nie ma — krewny w linii bocznej do czwartego stopnia².
• Wniosek składa się osobiście w IPN albo pocztą, z podpisem poświadczonym przez notariusza; z zagranicy — w polskim konsulacie^2,3.
• Termin załatwienia sprawy to 4 miesiące, a udostępnienie i kopie są bezpłatne².

Ten przewodnik streszcza procedurę opisaną przez Instytut Pamięci Narodowej. Nie jest poradą prawną: przed złożeniem wniosku przeczytaj kartę usługi i formularz na stronie IPN — tam jest wersja wiążąca.

Krok 1. Znajdź akta w inwentarzu

Archiwum IPN ma internetowy Inwentarz archiwalny. Wyszukiwarka pełnotekstowa przeszukuje opisy jednostek archiwalnych: można w niej szukać osób, spraw i zagadnień, a w opcjach zaawansowanych zawęzić wyniki do zakresu dat, sygnatury albo miejsca przechowywania akt. Opisy pochodzą z wewnętrznego systemu Cyfrowe Archiwum i są po polsku⁴.

Przykład: pod nazwiskiem Bogumiła Studzińskiego inwentarz pokazuje między innymi akta sprawy Wojskowego Sądu Rejonowego w Kielcach z 1951 r. — sygnatura IPN Ki 8/1001⁵ — i akta śledztwa WUBP w Kielcach, sygnatura IPN Ki 013/1506⁶. Archiwum tego sądu opisuje inwentarz wydany przez IPN w 2014 r. — razem z innymi książkami o sądach wojskowych jest w zestawieniu „Wojskowe sądy rejonowe w książkach”⁷. Sygnaturę warto zapisać, bo trafia do wniosku. Inwentarz pozwala dodać do jednego wniosku najwyżej 10 sygnatur i wygenerować go jako plik DOCX albo PDF³.

Inwentarz nie jest pełnym spisem. Głównym systemem informacji o zasobie jest wewnętrzna aplikacja Cyfrowe Archiwum, dostępna w czytelniach IPN⁸.

Krok 2. Sprawdź, czy możesz złożyć wniosek

Podstawą jest art. 30 ust. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej³. Według karty usługi IPN²:

• o dokumenty dotyczące siebie może wystąpić każdy;
• o dokumenty osoby zmarłej — osoba najbliższa: małżonek, wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), rodzeństwo, powinowaci w tej samej linii lub stopniu, osoba w stosunku przysposobienia i jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu;
• gdy osoby najbliższej nie ma — krewny w linii bocznej do czwartego stopnia, na przykład wujek, ciotka, bratanek, siostrzenica albo kuzyn.

Krok 3. Przygotuj dokumenty

Karta usługi wymienia²:

• pisemny wniosek na formularzu IPN i dokument tożsamości do wglądu;
• przy aktach osoby zmarłej — dokument potwierdzający śmierć, na przykład odpis aktu zgonu (nie trzeba go, jeśli śmierć jest faktem znanym urzędowi);
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo lub powinowactwo, czyli odpowiednie odpisy aktów stanu cywilnego;
• osoba pozostająca we wspólnym pożyciu — oświadczenie o wspólnym pożyciu; krewny w linii bocznej — oświadczenie o braku wiedzy o osobie najbliższej zmarłemu.

Krok 4. Złóż wniosek

Wniosek składa się osobiście w siedzibie IPN, w obecności pracownika, który potwierdza tożsamość, albo pocztą — wtedy podpis musi poświadczyć notariusz. Osoby mieszkające za granicą mogą złożyć wniosek osobiście w polskim konsulacie. Można też działać przez pełnomocnika².

Wniosek rozpatruje dyrektor oddziału IPN właściwego dla miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Dla osób mieszkających za granicą liczy się ostatnie miejsce zamieszkania w Polsce, a jeśli nigdy w Polsce nie mieszkały — właściwy jest oddział IPN w Warszawie².

Krok 5. Czekaj i czytaj

Termin załatwienia sprawy to 4 miesiące, opłat nie ma. Dokumenty udostępnia się w tej siedzibie IPN, którą wskaże wnioskodawca — nie musi to być oddział, który rozpatrywał wniosek. Osoba, której udostępniono dokumenty, ma prawo między innymi do bezpłatnych kopii, do poznania tożsamości osób, które przekazywały o niej lub o osobie najbliższej informacje organom bezpieczeństwa, oraz do dołączenia do akt własnych sprostowań i wyjaśnień².

Co jest w archiwum

Zasób archiwalny IPN liczył 92 798 metrów bieżących (stan na 31 grudnia 2020 r.). Obejmuje także akta osób represjonowanych z przyczyn politycznych wytworzone przez sądy i prokuratury powszechne oraz wojskowe, a także akta jednostek więziennictwa⁹.

Dlaczego o tym piszemy

„W lochach socjalizmu” to wspomnienia: historia opowiedziana z pamięci przez człowieka, który ją przeżył. Akta śledztwa i wyroku pokazują tę samą historię z drugiej strony — oczami aparatu, który go sądził. Takich historii było więcej: według „Informatora” MSW po wojnie wykryto 491 konspiracyjnych organizacji młodzieżowych, liczących ok. 6340 członków¹⁰. Za każdym z tych nazwisk stoi rodzina, która może dziś sprawdzić, co zostało w archiwum.