Drugi obieg w książkach: od podziemnego druku do monografii

W skrócie

• Podziemne pisma „Solidarności” w Warszawie i drugi obieg wydawniczy w Krakowie opisują monografie wydane przez IPN: Jana Olaszka (2018) i Cecylii Kuty (2019)^1,2.
• Literaturę i kulturę poza cenzurą w latach 1976–1989 omawia Bogusław Bakuła (2020)³.
• Po angielsku: Friederike Kind-Kovács o tym, jak literatura z podziemia przekraczała żelazną kurtynę (2014), i Piotr Wciślik o polskim drugim obiegu lat 1976–1990 (2021)^4,5.
• „W lochach socjalizmu” to przykład samego drugiego obiegu: książka wydana w 1988 r. poza cenzurą, offsetem z maszynopisu⁶.

Zestawienie obejmuje monografie, które katalog Biblioteki Narodowej opisuje hasłem przedmiotowym „Wydawnictwa nielegalne”, a na początku — jedną książkę z samego drugiego obiegu. Wybraliśmy prace o Polsce lat 1976–1990, ułożone według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę i objętość według katalogu BN; książek nie oceniamy. Jak odnaleźć same podziemne książki, opisujemy w przewodniku „Jak znaleźć książkę z drugiego obiegu”.

1. Bogumił Studziński, „W lochach socjalizmu” (1988)

Wspomnienia więźnia politycznego z lat 50., wydane przez podziemne Wydawnictwo „Kurs” rok po śmierci autora: 130 stron w formacie A5, offset z maszynopisu, w dwóch odmianach — z wydrukowaną ceną 600 zł i bez niej⁶. To przykład tego, o czym piszą książki poniżej: druk wydany bez zgody cenzury i bez ISBN⁷; nakład nie jest znany. Więcej o książce.

2. Friederike Kind-Kovács, „Written here, published there” (2014)

Pełny tytuł: „Written here, published there: how underground literature crossed the Iron Curtain”, czyli „Napisane tu, wydane tam: jak literatura z podziemia przekraczała żelazną kurtynę”. Książka po angielsku. Według haseł katalogu BN dotyczy ZSRR, Polski, Czechosłowacji i Węgier w latach 1950–1991. Wydało ją Central European University Press (Budapeszt — Nowy Jork 2014, XVI + 504 strony)⁴.

3. Jan Olaszek, „Podziemne dziennikarstwo” (2018)

Pełny tytuł: „Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej »Solidarności« w Warszawie w latach 1981–1989”. Wydał ją Instytut Pamięci Narodowej (Warszawa 2018, 789 stron, seria „Monografie”, t. 134)¹.

4. Cecylia Kuta, „Niecenzurowane” (2019)

Pełny tytuł: „Niecenzurowane. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Krakowie w latach 1976–1990”. Wydał ją Instytut Pamięci Narodowej (Kraków 2019, 799 stron i 56 stron tablic)². Cecylia Kuta jest też autorką biogramu Bogumiła Studzińskiego na portalu Przystanek Historia⁸.

5. Bogusław Bakuła, „Nie zależności” (2020)

Pełny tytuł: „Nie zależności. Przypadki literatury i kultury poza cenzurą w latach 1976–1989”. Według haseł katalogu BN — o literaturze polskiej, kontrkulturze i wydawnictwach nielegalnych tych lat. Wydało ją Wydawnictwo PSP (Poznań 2020, 379 stron) w serii „Biblioteka Literacka »Poznańskich Studiów Polonistycznych«”³.

6. Piotr Wciślik, „Dissident legacies of samizdat social media activism” (2021)

Pełny tytuł: „Dissident legacies of samizdat social media activism: unlicensed print culture in Poland 1976–1990”, czyli o nielicencjonowanej kulturze druku w Polsce w latach 1976–1990. Książka po angielsku, wydana przez Routledge (2021, 258 stron) w serii „Routledge histories of Central and Eastern Europe”⁵.

Gdzie dalej

O wydawnictwie, w którym ukazało się „W lochach socjalizmu”, piszemy w tekście „Drugi obieg i Wydawnictwo »Kurs«”. Bibliografie samych druków podziemnych — także te, które powstawały w podziemiu pod pseudonimami — zebraliśmy w przewodniku.