Podziemie na ziemi radomskiej i kieleckiej 1944–1956 w książkach

W skrócie

• Bogumił Studziński urodził się w Kamieniu Dużym na ziemi radomskiej, a w 1951 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach skazał go na sesji wyjazdowej w Radomiu^1,2.
• Podziemiu niepodległościowemu w regionie radomskim w latach 1945–1950 poświęcony jest album Instytutu Pamięci Narodowej „Bić się do końca” (2012)³.
• Radomski oddział Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego wydał w latach 1993–2000 trzy części wspomnień „Ofiary terroru stalinowskiego mówią”^4,5.
• Monografię podziemia poakowskiego na Kielecczyźnie w latach 1945–1948 napisał Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki (2002)⁶.

Zestawienie obejmuje książki, które katalog Biblioteki Narodowej opisuje hasłami geograficznymi Radom, Kielce, Kozienice albo Skaryszew i hasłami „Podziemie polityczne i zbrojne (1944–1956)” lub „Więźniowie polityczni”. Są wśród nich wspomnienia więźniów, monografie, biografie i wydania IPN. Kolejność według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę, objętość i hasła według katalogu BN, a informacje o autorach — według kartoteki haseł wzorcowych BN; książek nie oceniamy. O organizacji, w której działał Studziński, piszemy w tekście o konspiracji młodzieżowej.

1. Antoni Heda, „Wspomnienia »Szarego«” (1991)

Wydało je warszawskie wydawnictwo Interim (1991, 332 strony i 32 strony tablic, z mapami i fotografiami). Hasła katalogu BN: Armia Krajowa, więźniowie polityczni, Kielce i okolice w latach 1939–1945⁷. Biografię autora — „Antoni Heda »Szary«” Sebastiana Piątkowskiego i Marcina Sołtysiaka — wydało w 2011 r. Muzeum Historii Kielc w serii „Biografie Kieleckie”⁸.

2. Stanisław Dziurzyński, „Ofiary terroru stalinowskiego mówią” (1993)

Wspomnienia wydane przez radomski oddział Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego w trzech częściach: 1993 (147 stron), 1996 (106 stron) i 2000 (201 stron; współautor Kazimierz Borkowski)^4,9,5. Katalog BN opisuje je jako antologię pamiętników z lat 1944–1956, z hasłem geograficznym Radom. Autor był według kartoteki BN więźniem okresu stalinowskiego¹⁰.

3. „Walka i cierpienie” (1999)

Pełny tytuł: „Walka i cierpienie: wspomnienia żołnierzy BCh III Okręgu Kieleckiego z lat wojny i powojennych prześladowań”, w opracowaniu Stanisława Durleja. Wydał ją kielecki oddział Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego (1999, 371 stron i 56 stron tablic); katalog BN opisuje ją jako antologię pamiętników, z hasłami: Bataliony Chłopskie, więźniowie polityczni¹¹.

4. Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki, „Podziemie poakowskie na Kielecczyźnie w latach 1945–1948” (2002)

Wydało ją Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana” (Kraków 2002, 403 strony, z ilustracjami i mapą); na karcie tytułowej obok autora wymieniony jest Instytut Pamięci Narodowej. Hasła katalogu BN: Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, Okręg Kielce; podziemie polityczne i zbrojne (1944–1956); więźniowie polityczni⁶.

5. Daniel Wojciechowski, „Kapłani kieleccy więzieni i szykanowani w PRL (1945–1963)” (2003)

Wydało ją kieleckie wydawnictwo „Jedność” (2003, 400 stron, z ilustracjami). Hasła katalogu BN: diecezja kielecka, duchowieństwo katolickie, więźniowie polityczni, Kościół a państwo¹².

6. Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki i Marcin Sołtysiak, „Rozbicie więzienia w Kielcach w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 r.” (2009)

Broszura (24 strony, z kolorowymi ilustracjami) wydana na zlecenie krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Hasła katalogu BN: Armia Krajowa (Kielce), Więzienie Kieleckie (1939–1956), więźniowie polityczni¹³.

7. Krystyna Bień-Orlicz, „O sprawiedliwy wymiar kary” (2012)

Pełny tytuł: „O sprawiedliwy wymiar kary: losy organizacji niepodległościowej Ludwika Machalskiego ps. »Mnich«”. Wydało ją Wydawnictwo Wysoki Zamek (Kraków 2012, 261 stron, z ilustracjami); na karcie tytułowej wymieniony jest Instytut Pamięci Narodowej. Katalog BN opisuje ją jako monografię, z hasłami: Ludwik Machalski (1929–1951), procesy polityczne, Kielce¹⁴. Grupie „Mnicha” poświęcona jest też książka Pawła Skowrona „Pseudonim Skaut” (2023); katalog BN łączy ją m.in. z hasłami Zakład Karny (Rawicz) i organizacje młodzieżowe¹⁵.

8. Krzysztof Busse i Arkadiusz Kutkowski, „Bić się do końca” (2012)

Pełny tytuł: „Bić się do końca: podziemie niepodległościowe w regionie radomskim w latach 1945–1950”. Album wydany przez Instytut Pamięci Narodowej (Radom — Lublin 2012, 198 stron, z kolorowymi ilustracjami, format 34 cm); w opisie katalogowym wymieniony jest też tekst Przemysława Ochni „Amnestia”³. Krzysztof Busse jest według kartoteki BN historykiem, pracownikiem delegatury IPN w Radomiu¹⁶. Amnestie z tamtych lat zestawiamy w tabeli amnestii 1945–1956.

9. Marian Śledź i Stanisław Prasek, „Do socjalizmu przez więzienie” (2014)

Podtytuł na okładce: „śladami zbrodni bezpieki na Ziemi Kozienickiej w latach 1945–56”. Wydało ją wydawnictwo 3S Media w serii „Biblioteka Wolności” (Warszawa 2014, 494 strony, z ilustracjami); katalog BN opisuje ją jako antologię pamiętników z lat 1944–1956, z hasłem geograficznym Kozienice¹⁷. Marian Śledź był według kartoteki BN działaczem NSZZ „Solidarność”, internowanym w stanie wojennym¹⁸.

10. Grzegorz Motyka, „Obywatel »Igła« – krawiec ze Skaryszewa” (2018)

Podtytuł określa ją jako analizę mikrohistoryczną. Wydał ją Instytut Studiów Politycznych PAN (Warszawa 2018, 161 stron, z fotografiami); katalog BN opisuje ją jako monografię, z hasłami: Tadeusz Zieliński (1927–1948), Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” — okręgi Kielce i Radom, Skaryszew¹⁹. O tej samej postaci Instytut Pamięci Narodowej wydał w 2020 r. broszurę Grzegorza Makusa „Tadeusz Zieliński »Igła«” w serii „Bohaterowie Niepodległej”²⁰.

Gdzie dalej

Sprawę Studzińskiego rozpatrywał Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach²¹; o tych sądach jest zestawienie „Wojskowe sądy rejonowe w książkach”. Organizacje młodzieżowe z Ziemi Pińczowskiej i ze Staszowa opisujemy w zestawieniu „Konspiracja młodzieżowa 1944–1956 w książkach”, a książki o więzieniach, do których trafiali skazani — w zestawieniu „Więzienia stalinowskie w książkach”.