Wojskowe sądy rejonowe 1946–1955 w książkach: dokumenty i monografie

W skrócie

• 19 kwietnia 1951 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach, na sesji wyjazdowej w Radomiu, skazał Bogumiła Studzińskiego — cywila, byłego gimnazjalistę — na 10 lat więzienia^1,2,3. Archiwum tego sądu opisuje inwentarz wydany przez kielecką delegaturę IPN w 2014 r.⁴.
• Memoriał Mieczysława Szerera o łamaniu praworządności w sądownictwie wojskowym ukazał się w 1979 r. w paryskich „Zeszytach Historycznych”, a w kraju krążył w drugim obiegu w latach 1981–1986⁵.
• Osobne monografie mają m.in. wojskowe sądy rejonowe w Krakowie, Łodzi, Katowicach i Warszawie^6,7,8,9.
• Noty biograficzne sędziów i prokuratorów wojskowych z lat 1944–1956 zebrał Krzysztof Szwagrzyk¹⁰.

Zestawienie obejmuje książki, które katalog Biblioteki Narodowej opisuje hasłem „Sądownictwo wojskowe” albo nazwą konkretnego wojskowego sądu rejonowego i które dotyczą lat 1944–1956. Wybraliśmy dokumenty, prace ogólne, monografie poszczególnych sądów, inwentarz archiwum sądu w Kielcach i jedną pracę o sprawach młodzieżowych konspiracji. Kolejność według roku wydania. Opisy podają tytuł, wydawcę, objętość i hasła przedmiotowe według katalogu BN; książek nie oceniamy.

1. Mieczysław Szerer, „Komisja do Badania Odpowiedzialności za Łamanie Praworządności w Sądownictwie Wojskowym” (1981)

Memoriał złożony 13 maja 1957 r. komisji o tej nazwie — tak datuje go tytuł uwag Anieli Steinsbergowej, przytoczony w bibliografii Muzeum Wolnego Słowa. Pierwodruk: paryskie „Zeszyty Historyczne” (1979, nr 49). W kraju wydało go w 1981 r. gdańskie wydawnictwo Młoda Polska (91 stron) i Niezależna Oficyna Wydawnicza; w tym samym roku „Tygodnik Solidarność” drukował go w odcinkach, przerwanych po wprowadzeniu stanu wojennego. Później: Lublin 1985 (Region Środkowo-Wschodni NSZZ „Solidarność”, ze wstępem Anieli Steinsbergowej) i Wrocław 1986 (wydawnictwo „Feniks”, pod tytułem „Procesy przed Najwyższym Sądem Wojskowym”)^5,11.

2. „My, sędziowie, nie od Boga…” (1996)

Pełny tytuł: „»My, sędziowie, nie od Boga…«: z dziejów Sądownictwa Wojskowego PRL 1944–1956: materiały i dokumenty”, w opracowaniu Jerzego Poksińskiego. Wydała je Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf” (1996, 302 strony, z bibliografią i indeksem). Katalog BN opisuje książkę jako wydawnictwo źródłowe¹².

3. Krzysztof Szwagrzyk, „Prawnicy czasu bezprawia” (2005)

Pełny tytuł: „Prawnicy czasu bezprawia: sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956”. Wydał ją Instytut Pamięci Narodowej z Towarzystwem Naukowym „Societas Vistulana” (Wrocław — Kraków 2005, 551 stron). Według adnotacji w katalogu BN zawiera noty biograficzne sędziów i prokuratorów wojskowych (s. 257–474)¹⁰.

4. Marcin Zaborski, „Ustrój sądów wojskowych w Polsce w latach 1944–1955” (2005)

Praca o organizacji sądów wojskowych, wydana przez Towarzystwo Naukowe KUL (Lublin 2005, 273 strony, seria „Prace Wydziału Nauk Prawnych”, t. 27)¹³.

5. Filip Musiał, „Polityka czy sprawiedliwość?” (2005)

Pełny tytuł: „Polityka czy sprawiedliwość? Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955)”. Wydawca: Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana” (Kraków 2005, 485 stron); na stronie tytułowej wymieniony jest także Instytut Pamięci Narodowej. Według haseł katalogu BN — o procesach politycznych i sędziach w Krakowie⁶.

6. Joanna Żelazko, „»Ludowa« sprawiedliwość” (2007)

Pełny tytuł: „»Ludowa« sprawiedliwość: skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946–1955)”. Wydał ją łódzki oddział Instytutu Pamięci Narodowej (2007, 367 stron). Według haseł katalogu BN — o procesach politycznych, karze śmierci i aparacie bezpieczeństwa⁷.

7. „Inwentarz zespołu archiwalnego Wojskowego Sądu Rejonowego w Kielcach” (2014)

Pełny tytuł: „Inwentarz zespołu archiwalnego Wojskowego Sądu Rejonowego w Kielcach (1918) 1946–1954 (2013)”. To opis archiwum sądu, który w 1951 r. skazał Bogumiła Studzińskiego^1,2. Wydała go kielecka delegatura Instytutu Pamięci Narodowej (Kraków — Kielce 2014): drukowany wstęp Marka Jedynaka i Roberta Piwki (121 stron, z bibliografią) oraz płyta CD z całym inwentarzem i indeksami. Katalog BN opisuje go jako inwentarz archiwalny i wydawnictwo źródłowe⁴.

8. Marta Paszek, „Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach (1946–1955)” (2019)

Podtytuł: „organizacja i funkcjonowanie”. Monografia wydana przez Instytut Pamięci Narodowej (Katowice — Warszawa 2019, 426 stron), z bibliografią, wykazem aktów prawnych i indeksami⁸.

9. Piotr Kardela, „Prawnokarne aspekty likwidacji młodzieżowych konspiracji niepodległościowych w stalinowskiej Polsce” (2021)

Studium wybranych spraw z Polski północno-wschodniej — według podtytułu w świetle akt organów bezpieczeństwa i orzecznictwa wojskowych sądów rejonowych. Hasła katalogu BN wymieniają m.in. organizacje Harcerska Organizacja Podziemna „Iskra”, Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej, Tajny Związek Patriotów Polskich i Wolny Orzeł Polski oraz miejscowości Olsztyn, Nowe Miasto Lubawskie, Kętrzyn i Goniądz. Wydało ją Wydawnictwo Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie (2021)¹⁴.

10. Patryk Pleskot, „Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie (1946–1955)” (2022)

Podtytuł: „widok od wewnątrz”. Monografia wydana przez Instytut Pamięci Narodowej (Warszawa 2022, 445 stron, serie „Warszawa Nie?pokonana”, t. 28, i „Temida Tyranów”, t. 1)⁹.

Sąd w Kielcach

Wyrok na Bogumiła Studzińskiego wydał Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach^1,2. Poza inwentarzem jego archiwum (poz. 7) nie znaleźliśmy w katalogu BN monografii tego sądu, takiej jak książki o sądach w Krakowie czy Warszawie. Akta sprawy Studzińskiego przechowuje Instytut Pamięci Narodowej (sygn. IPN Ki 8/1001–1002)³ — o tym, jak rodziny mogą sprawdzić podobne akta, piszemy w przewodniku po aktach IPN. Historię samego wyroku opisujemy w tekście o konspiracji młodzieżowej.