Wspomnienia więźniów komunizmu: sześć książek z lat 1951–1988

W skrócie

• Sześć książek, sześć różnych miejsc uwięzienia: od sowieckiego łagru w Jercewie po stalinowskie więzienia Mokotów, Wronki i Rawicz^1,2.
• Pięć z nich dotarło do czytelników w kraju najpierw przez drugi obieg, czyli poza cenzurą^3,4,5,2,6.
• Jedyna wydana oficjalnie, „Rozmowy z katem”, ukazała się w 1977 r. w wersji skróconej; pełny tekst bez cenzury — dopiero w 1992 r.⁷.
• Wśród nich są „W lochach socjalizmu” Bogumiła Studzińskiego: wydawnictwo „Kurs”, 1988 r., 130 stron⁶.

Zestawienie obejmuje wspomnienia więźniów komunistycznych więzień i obozów, uporządkowane według roku pierwszego wydania. Przy każdej książce podajemy, o czym jest, oraz gdzie i kiedy się ukazała — także w drugim obiegu. Dane wydań pochodzą z bibliografii Muzeum Wolnego Słowa i z opisów encyklopedycznych. Wszystkie te książki są w zbiorach bibliotek.

1. Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” (1951)

Zapiski z sowieckiego łagru w Jercewie w obwodzie archangielskim i z drogi do polskiego wojska formowanego w Persji. Książka ukazała się najpierw po angielsku, w Londynie w 1951 r., a po polsku — w Londynie w 1953 r. W Polsce oficjalnie wydano ją dopiero w 1988 r.¹

W kraju wydała ją podziemna Niezależna Oficyna Wydawnicza w marcu 1980 r., jako „wydanie II krajowe”. Wcześniejszą próbę przerwano: część wydrukowanych stron policja skonfiskowała 21 sierpnia 1979 r.³

2. Zbigniew Stypułkowski, „Zaproszenie do Moskwy” (1951)

Relacja z aresztowania przez NKWD w marcu 1945 r., z przesłuchań na Łubiance i z moskiewskiego procesu szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, w którym Stypułkowski był jednym z oskarżonych⁸.

Wydanie polskie ukazało się w Londynie w 1951 r. pod tytułem „W zawierusze dziejowej. Wspomnienia 1939–1945”, a kolejne — jako „Zaproszenie do Moskwy” (Londyn 1977). W kraju książkę wydało podziemne Wydawnictwo Spotkania (1981 r., według innego opisu w czerwcu 1982 r.), z przedmową Hugh Trevora-Ropera⁴.

3. Kazimierz Moczarski, „Rozmowy z katem” (1977)

Moczarski, oficer Armii Krajowej, został aresztowany przez UB 11 sierpnia 1945 r. Od 2 marca do 11 listopada 1949 r. siedział w jednej celi z Jürgenem Stroopem, odpowiedzialnym za zniszczenie warszawskiego getta — książka to zapis ich rozmów. W 1952 r. Moczarskiego skazano na śmierć; w grudniu 1956 r. został uniewinniony⁷.

Tekst drukowała w odcinkach „Odra” (1972–1974), skróconą wersję książkową wydano w 1977 r., a pełną, bez ingerencji cenzury — w 1992 r. (PWN). Autor nie doczekał wydania: zmarł w 1975 r.⁷

4. Stefan Wyszyński, „Zapiski więzienne” (1982)

Prymasa Polski uwięziono 25 września 1953 r. w Rywałdzie. Później przetrzymywano go w Stoczku Klasztornym, Prudniku i Komańczy; zwolniono go 26 października 1956 r.⁹

„Zapiski więzienne” wydało paryskie Éditions du Dialogue w 1982 r. W kraju przedrukowywały je liczne podziemne wydawnictwa — bibliografia notuje kilkadziesiąt opisów wydań i ich odmian — już w 1983 r. między innymi Wszechnica Społeczno-Polityczna i Wydawnictwo Przedświt⁵.

5. Władysław Minkiewicz, „Mokotów, Wronki, Rawicz. Wspomnienia 1939–1954” (1988)

Wspomnienia z trzech więzień, w tym z Rawicza, w którym karę odbywał także Bogumił Studziński. Najpierw drukowały je paryskie „Zeszyty Historyczne” (1987, nr 80 i 81). W 1988 r. poprawiony przedruk wydały w Warszawie podziemne Niezależna Oficyna Wydawnicza i Oficyna Wydawnicza Pokolenie, a w 1990 r. — wydawnictwo Novum².

6. Bogumił Studziński, „W lochach socjalizmu” (1988)

Wspomnienia więźnia politycznego, którego w 1951 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach skazał na 10 lat więzienia; karę odbywał w Rawiczu^10,11. Książka ukazała się w podziemnym Wydawnictwie „Kurs” w 1988 r., rok po śmierci autora: 130 stron, offset z maszynopisu. Drugie wydanie: Zalesie Górne 2001, 239 stron⁶.

Nowe wydanie przygotowujemy — więcej o książce. Wspomnienia innych więźniów z pokolenia autora są w zestawieniu „Młodzi więźniowie polityczni 1944–1956”. Jeśli szukasz śladów kogoś z rodziny, zobacz też przewodnik „Jak sprawdzić w IPN akta represjonowanego członka rodziny”.